In de muziek maakt het toch niets uit of iemand man of vrouw is? Muziek staat daar toch los van? Muziek is toch puur klank, en klanken hebben toch geen geslacht? Vrouwen kunnen toch niet zo goed en verschillend componeren als mannen? Dat is vaak de reaktie die je krijgt als je het thema "gender en hedendaagse muziek" aanroert. Vooral vrouwelijke componisten kunnen soms heftig reageren: "mijn muziek heeft niets te maken met het feit dat ik een vrouw ben".
Tja. Als sekse en muziek niets met elkaar te maken zouden hebben, hoe komt het dan dat er vrijwel geen vrouwen in de muziekgeschiedenisboeken worden genoemd? Dat er zo weinig vrouwelijke componisten en dirigenten zijn? Dat zangopleidingen door veel meer vrouwen dan mannen worden gevolgd? Dat er in de elektronische muziek zo weinig vrouwen zijn?
Waarom zijn er zo weinig vrouwelijke componisten? Deze vraag houdt feministische muziekwetenschappers al een paar decennia bezig. Uiteraard is de vraag niet simpel te beantwoorden: er zijn namelijk vele oorzaken. Heel belangrijk zijn natuurlijk de algemene maatschappelijke en psycho-sociale verschillen tussen mannen en vrouwen. Maar ook is er in het niet eens zo verre verleden sprake geweest van flinke discriminatie. Er zijn tijden geweest dat vrouwen geen muziekopleiding mochten volgen en niet mochten componeren en dirigeren. Anders zijn betekende voor vrouwen: uitgesloten worden. Nu is er geen openlijke, formele discriminatie meer, maar nog steeds kan het "anders zijn" van vrouwen belemmerend werken: het ligt voor de hand om je als enige vrouw in een cursus over elektronische muziek tussen alle mannen niet helemaal "thuis" te voelen, een uitzondering te zijn. Ook het gebrek van vrouwen in de muziekgeschiedenis werkt belemmerend op het hedendaagse zelfbeeld. Dat is een situatie die zichzelf in stand lijkt te houden. Slechts weinigen zullen het leefbaar vinden om zichzelf chronisch een uitzondering te voelen.
Het lijkt oneerlijk te zijn: mannen hoeven zich geen zorgen te maken, het lijkt normaal te zijn wat ze doen - vrouwen kunnen zich niet zorgeloos uitsluitend op de elektronische muziek richten, maar moeten zich ook nog bezig houden met hun uitzonderingspositie, met het sekseverschil.
Vanuit deze achtergrond valt er wel begrip op te brengen voor het standpunt dat sekse en muziek niets met elkaar te maken hebben. Als je er niet op let dat je als vrouw een uitzondering bent, dan heb je er misschien ook geen last van. En mannen in de elektronische muziek houden zich toch ook niet met hun "man zijn" bezig? Sommige vrouwelijke componisten beschouwen het zelfs als een belediging om als "vrouwelijke componist" getypeerd te worden: het zou impliceren dat ze meer vrouw dan componist zijn, dat ze zijn uitgekozen omdat ze een vrouw zijn en niet vanwege hun compositorische kwaliteiten. Stellen dat sekse en muziek niets met elkaar te maken hebben kan wel zo makkelijk zijn: in een klap is de hele problematiek van tafel. Zo goed en zo kwaad als dat mogelijk is tenminste. Want de kans is groot dat het toch nog wel ergens blijft knagen (en dan laat ik eventuele grote discriminatieproblemen maar even buiten beschouwing). Er zijn vast wel vrouwen die succesvol de hele sekseproblematiek kunnen negeren. Maar dat zijn er in ieder geval niet veel, getuige het geringe aantal vrouwen in de elektronische muziek.
Maar is denken over sekse en elektronische muziek noodzakelijkerwijs een hinderlijke, vervelende, remmende, zware en moeilijke taak? Deze avond laat zien dat dat geenszins het geval hoeft te zijn. Het bewust zijn van en spelen met bestaande sekserollen kan juist ook een heleboel energie en inspiratie vrijmaken. Sterker nog: het kan zelfs een uitweg zijn uit een impasse waarin de elektronische muziek in het algemeen zich vaak lijkt te bevinden. Een groot probleem van de elektronische kunstmuziek is namelijk zijn droge, abstracte en nerdy karakter. Abstractie is dus aan de ene kant een manier om de genderproblematiek te ontvluchten: muziek is abstract en heeft dus niets met sekse te maken. Aan de andere kant heeft de elektronische muziek in het algemeen te lijden onder zijn abstracte karakter. Daar is weinig publiek voor, weinig belangstelling, noch van het grote publiek, noch van intellectuelen en kunstkenners. Ik zelf voelde me aangetrokken tot elektronische muziek vanwege de wonderlijke, fascinerende klanken die mijn oren verrasten en vernieuwden. Maar naar verloop van tijd begon ik mij steeds meer vervreemd te voelen van de vele abstracte, wereldvreemde, quasi-wiskundige composities en analyses, waarvan onduidelijk was wat de zin er eigenlijk van was en waarin ik niets van fascinatie en plezier merkte. Voor mij ging er een wereld open toen ik w¸l aandacht begon te schenken aan gender, en daardoor elektronische muziek met een rijkdom aan belangrijke kwesties in verband kon brengen. Gender, met haar rijke geschiedenis aan onderzoek, theorie, denken en fantaseren, bood voor mij een opening om elektronische muziek met de rest van de wereld in verband te brengen, een opening om zin en betekenis te vinden. Gender als inspiratiebron. Denken over gender issues is niet hetzelfde als voortdurend aanklagen. Soms is er inderdaad wel eens reden om boos te zijn; maar er zijn ook veel mogelijkheden om te lachen en te spelen en om ge•nspireerd te raken door interessante en intrigerende zaken. Het is trouwens geen kwestie van of-of, van altijd of nooit. Gender is een invalshoek, een bril of een gehoorapparaat, om vaak te gebruiken maar ook om soms links te laten liggen. De componisten die vandaag zullen optreden verwijzen in sommige van hun werken duidelijk naar gender issues; maar andere van hun werken lijken soms niets met gender te maken hebben. Gender niet als keurslijf, maar als eten van twee walletjes, al naar behoefte.
Het lijkt mij trouwens geen toeval dat de drie componistes vanavond alledrie niet van oorsprong Nederlands zijn. Vreemd genoeg loopt Nederland ontzettend achter wat betreft de aanwezigheid van vrouwen in politiek, wetenschap, kunst en technologie. Ook in de muziek, en vooral in de elektronische muziek, is dat het geval. Daarom vind ik dit een bijzondere avond.
Ook lijkt het geen toeval dat alledrie de componistes vanavond zelf optreden. Alledrie de componistes zijn ooit begonnen als uitvoerder en hebben zich ontwikkeld tot componist, zonder het zelf muziek uitvoeren te verlaten. Van twee walletjes eten: de status van het componeren en het plezier van het musiceren.
DE READER
Axis, bureau voor de kunsten v/m brengt na The Facelift of Gender
een nieuwe reader uit over de wisselwerkingen tussen nieuwe media,
gender en kunst.
Ctrl+Shift Art - Ctrl+Shift Gender presenteert een selectie van artikelen die de impact van nieuwe
mediatechnologieën op kunst, cultuur en genderrepresentatie belichten.
De betekenis van deze begrippen is continu aan verandering onderhevig
en zo wordt de idee weerlegd dat kunstdisciplines en sekse statische
gegevens zijn.
De ontwikkelingen in nieuwe media hebben een verstoring teweeg
gebracht in de klassieke hiërarchische verhoudingen tussen ‘producenten’
en ‘consumenten’ in het culturele veld. In interactieve projecten
wordt bijvoorbeeld het onderscheid tussen auteur, performer en
toeschouwer steeds vager. Ook de traditionele rol van culturele
instituten wordt aan de kaak gesteld omdat digitale werken vaak
niet in één kunstcategorie in te delen zijn. Kunstenaars en activisten
maken van deze verschuivingen gebruik om een vrijplaats te creëren
voor maatschappelijke kritiek en cultuurinnovatie. Daarbij staan
thema’s als auteurschap, representatie en de rol van het instituut
centraal. De artikelen in Ctrl+Shift Art - Ctrl+Shift Gender belichten
de specifieke rol van gender in deze processen.
Met bijdragen van o.a.: Anne-Marie Schleiner, Sylvie Parent & Valérie Lamontagne, Faith
Wilding, Angelicka Beckmann, Yvonne Volkart, Cornelia Sollfrank,
Mo Throp, Hannah Bosma, Kathy Rae Huffman, Andra Mc Cartney.